II svjetski rat i socijalizam: odnos religije i države

Trajanje: 30 min

Pedagoški fokus

  • Studenti analiziraju različite fotografije tokom državnopravnog razvitka Bosne i Hercegovine i na osnovu njih tumače položaj jevrejske zajednice;
  • Antisemitska propaganda tokom Drugog svjetskog rata će otvoriti prostor za uspoređivanje jevrejskog društvenog života za vrijeme socializma i Drugog svjetskog rata.
  • Studenti uče o položaju jevreja nakon Drugog svjetskog rata- otklanjaju predrasude o slobodi ispovijedanja vjere- kroz fotografije obilježavanja praznika.
  • Nakon dobijenih informacija u mogućnosti su da kompariraju položaj Jevreja tokom i nakon Drugog svjetskog rata.


Jervreji su narod koji je vjerovatno, kako reče jedan pisac, sve doživio i svega se dobro sjeća. U vrijeme u kojem je prisutan historijski revizionizam, svaki redak o prošlosti Bosne i Hercegovine je znak da je čuvanje sjećanja ujedno i čuvanje njenog povijesnog bića. Priča o bosanskohercegovačkim Jevrejima je priča o posebnoj zemlji u Evropi i narodu koji je dio njene povijesti. U lesson planu govoriće se o položaju Jevreja u okviru državnopravnog razvitka Bosne i Hercegovine.

Prvi dio odnosiće se na period Drugog svjetskog rata, od 1941. do 1945. godine, stavljajući pri tome u prvi plan okolnosti u  kojima su se Jevreji našli nakon izbijanja rata. Naglasak će biti na antisemitsku propagandu. Godine koje je Jugoslavija bila pod nacističkom okupacijom su bile godine patnje i horora za jevrejske zajednice. Prije dolaska Hitlera na vlast u Njemačkoj nije bilo mnogo antisemitizma u Jugoslaviji, ali kako je nacistička Njemačka sistematski počela progoniti Jevreje, antisemitizam u Jugoslabiji se proširio. Nakon izbijanja rata jugoslovenska vlada je htjela da udovolji Njemačkoj tako da su u oktobru 1940 godine sproveli dva anti-jevrejska zakona. Prvi zakon ograničava broj Jevreja koji mogu upisati gimnazije i univerzitete. Drugi zakon zabranjuje Jevrejima kupovinu i prodaju određenih namirnica. U holokaustu je ukupno ubijeno oko 66.000 jugoslovenskih Jevreja a ukupno je stradalo oko milion Jugoslovena u Drugom svjetskom ratu.

Drugi dio govoriće o položaju Jevreja nakon Drugog svjetskog rata. Savez jevrejskih zajednica Jugoslavije osnovan je po završetku Drugog svjetskog rata da bi koordinirao jevrejske zajednice poslijeratne federalne Jugoslavije. Jevrejske zajednice u svim republikama SFRJ održavao je na okupu Savez jevrejskih zajednica Jugoslavije. Poseban dio biće posvećen svakodnevnom životu Jevreja nakon Drugog svjetskog rata. Slogan “Bratstvo i jedinstvo označio je zvaničnu politiku međuetničkih odnosa u Jugoslaviji. Politika je nalagala da su svi jugoslovenski narodi jednake grupe koje mirno koegzistiraju u federaciji.  

Ustavom iz 1974. godine predviđena je ravnopravnost konstitutivnih naroda i manjina. Jevrejska zajednica koja je ostala u Jugoslaviji posebno se bavila jevrejskim grobljima i izgradnjom spomenika u čast žrtvama rata. Kao i za mnoge poslijeratne jevrejske zajednice, religioznost jugoslavenskih Jevreja smanjila se nakon povratka iz logora. Jevreji u Bosni i Hercegovini (Jugoslavija) imali su slobodu da slave vjerske praznike i mogli su organizovati vjerska okupljanja u jevrejskoj zajednici. Njihov položaj bio je de iure i de facto jednak sa svim drugim nacionalnostima. Iako su vjerska društva bila zatvorena (Jevrejska humanitarna organizacija „La Benevolencija“, srpska kulturna, obrazovna i naučna organizacija „Prosvjeta“, muslimanska kulturna organizacija „Preporod“), građani Bosne i Hercegovine (Jugoslavije) imali su vjersku slobodu. Takođe, imali su priliku da rade u javnom sektoru. Pokazat ćemo primjer Emerika Bluma koji je bio bosanski jevrejski poduzetnik. Tokom Drugog svjetskog rata (1941.) uhapšen je i otpremljen u ustaške koncentracione logore, uključujući i Jasenovac, odakle je pobjegao 1944. godine.
Godine 1951. osnovao je i bio prvi direktor Energoinvesta, najveće kompanije u bivšoj Jugoslaviji, koja nastavlja sa radom i ima sjedište u Sarajevu, Bosna i Hercegovina. Bio je načelnik u Ministarstvu industrije i rudarstva BiH, direktor “Elektrobiha” i “Elektrocentra”, generalni inžinjer općeg smjera elektroprivredne unije, generalni direktor Direkcije za elektroenergetiku SFRJ vlade, pomoćnik ministra za elektroprivredu SFRJ, predsjednik Odbora za elektroprivredu i gradonačelnik Sarajeva dvije godine počevši od 1981. godine.

Cilj je pokazati poziciju religije u socijalizmu, na slučaju BH Jevreja. Poslije Drugog svjetskog rata, položaj Jevreja u Jugoslaviji obilježen je razvojem i oporavkom u svim segmentima postojanja. Tokom završne rijči, učenici će uporediti položaj Jevreja u dva različita perioda i dva različita sistema (1941-1945 i period poslije 1945). Na taj način će steći šire poznavanje historije Bosne i Hercegovine i različitih sistema vlasti. Važno je da učenici shvate da historija jevrejskog naroda u Bosni i Hercegovini nije važna samo jednoj naciji, već da je ona zajednička odrednica svih ljudi koji žive na istom području. Tako će učenici dobiti jasnu sliku o tome kak va su represija, holokaust i totalitarni sistem. 

Prikaži tekst

englishbulgarianczechslovak

Plakat kojim se poziva na antimasonsku izložbu „...ali ovaj jevrejski san o vladanju svetom sada nestaje pod udarcima probuđenog nacionalizma. Kako? Saznaćete na antimasonskoj izložbi“

Plakat „njegovo oruđe: demokratija, masonerija, komunizam, kapitalizam“

Plakat, poziv na „Izložbu o razvoju židovstva i njegovog rušilačkog rada u Hrvatskoj prije 1941. godine“ koja će se održati u Sarajevu 6-20. rujna 1942. godine

Aktivnost 1: Antisemitska propaganda Drugog svjetskog rata i pozicija Jevreja tokom Drugog svjetskog rata.

Dužina: 10 minuta

Pitanja:

  • Možete li opisati šta je na slikama? Da li postoji konflikt između različitih grupa?
    (Nastavnici treba da predstave učeniima svaku sliku i da im pruže priliku da je analiziraju.)
  • Ko bi trebao biti neprijatelj ovdje? Kako je prikazan taj neprijatelj?
  • Ako su ljudi prikazani na plakatima naišli na te prikaze, kako bi se mogli osjećati? I šta bi neko kome su se svidjeli plakati mogao osjećati prema ljudima koji su prikazani kao neprijatelj?
  • Kako doživljavate jevrejski narod kada posmatrate plakate?
  • Da li su se na osnovu propagande mogli naslutiti razmjeri holokausta u Drugom svjetskom ratu?

Proslava Hanuke 1960. godine u Sarajevu

Proslava Purima u Jevrejskoj opštini 1963. godine

Aktivnost 2: Jevreji nakon Drugog svjetskog rata

Trajanje: 10 minuta

Pitanja:

  • Opišite slike
  • Čini li se da se proslave održavaju javno ili privatno? Zašto tako misliš?
  • Na osnovu ovih fotografija, da li je religijska praksa dozvoljena u socijalističkoj Jugoslaviji?

Aktivnost 3: Jevreji nakon Drugog svjetskog rata (2)

Emerik Blum (7 august 1911 – 24 juni 1984) je bio bh Jevrej, poslovni čovjek, gradonačelnik, filantropist. Osnovao je i bio prvi direktor jedne od najvećih firmi na prostoru istočne Evrope, Energoinvest., 1951 (prvi slijeva u crnom odijelu, na sredini je predsjednik Jugoslavije , Tito – u bijelom odijelu).

Pitanja:

  • Opišite sliku.
  • Na osnovu ove fotografije, šta mislite da je Blumova pozicija? Zašto?
  • Na osnovu Bluma i njegove pozicije, što mislite o položaju Jevreja u bh. Društvu tokom        socijalizma?

Otkrivanje spomenika jevrejskim žrtvama fašizma i borcima palim u NOB-u, Sarajevo, 1952.

Aktivnost 4: Jevreji nakon Drugog svjetskog rata (3)

Pitanja:

  • Šta vidite na slici?
  • Da li znate zašto su se ljudi na slici okupili?
  • Da li mislite da se ovakav događaj desio u blizini vašeg prebivališta? Koji je spomenik bio u pitanju?
  • Šta nam to govori o promjeni mišljenja o ljudima za koje je spomenik podignut?
  • Kakav je bio odnos vlasti u Jugoslaviji prema ispovijedanju vjere?

Zaključak

Trajanje 10 minuta

Zaključna pitanja:

  • Kakav je položaj Jevreja u komunističkom / socijalističkom periodu?
  • Kako se to razlikuje u odnosu na njihov položaj tokom Drugog svjetskog rata?
  • S obzirom na situaciju Jevreja tokom komunističkog perioda, šta mislite, kakav je bio položaj drugih religijskih grupa u bivšoj Jugoslaviji? Mislite li da bi to moglo biti slično u ostatku istočnog bloka?